Leonardo Sette: ‘We wilden meer laten zien van de Kuikuro-vrouwen’

Hiper_Mulheres_resizeNa vertoning in onder andere Brazilië, Frankrijk en Rotterdam is As Hiper Mulheres nu [2012] ook in Amsterdam te zien. Co-regisseur Leonardo Sette is erg tevreden. Hij wil met deze film een inkijk geven in het leven van vrouwen in de Kuikuro-gemeenschap, die in de binnenlanden van Brazilië wonen. De film is deel van het langlopende project ‘Video nas Aldeias’ (video in de dorpen), waarin meerdere films worden gemaakt over inheemse Brazilianen. Onze reporter Renate Roze sprak Sette in Rialto.

Hoe ontstond het idee om As Hiper Mulheres te maken?
“In eerste instantie is het onderdeel van het project Video nas Aldeias, dat gestart werd door Vincent Carelli. Het project bestaat al jaren. De bedoeling ervan is om door middel van film een gezicht en stem te geven aan samenlevingen in de binnenlanden van Brazilië. Deze film maakt er deel van uit, maar het concept en de uitwerking kwamen van Carlos Fausto, Takuma Kuikuro en mij. Carlos is antropoloog en had al vaker met de Kuikuro gewerkt. Takuma komt zelf uit de Kuikurobevolking. Ik kwam voorheen in dat gebied om videoworkshops te geven aan de mensen daar. Takuma was ooit mijn leerling en is later zelf cineast geworden. We hebben deze film met z’n drieën gemaakt.”

Wat wil je met deze film overbrengen?
“Ik wilde geen wetenschappelijke film maken. In plaats daarvan wilde ik meer de dagelijkse gebeurtenissen laten zien vanuit een insider-perspectief. Er gaan al jarenlang fotografen en filmmakers naar deze bevolking om dingen op te nemen, maar wij wilden een kant van deze gemeenschap in beeld brengen die niet vaak wordt getoond. Eerdere films over de Kuikuro gingen bijna alleen maar over de mannen. De vrouwen bleven meer op de achtergrond. De Kuikuro zijn vormen een heel patriarchale samenleving.”

Dat verbaast me, in de film komen de vrouwen juist heel assertief over.
“Dat klopt! Deze film vertelt echt een andere kant. De vrouwen in deze samenleving werken superhard. De mannen doen minder, ze zitten vaak te praten over politiek. Met deze film wilden we meer over de vrouwen laten zien, in het bijzonder over het ritueel van de ‘hypervrouwen’. Er is een scene waarin kort iets wordt verteld over de mythe waar het ritueel op is gebaseerd. Het begint ermee dat de vrouwen grapjes maakten over hoe lui de mannen waren. Vervolgens waren de mannen beledigd en gingen uit vissen. Toen ze niet terugkwamen, stuurde een vrouw haar zoon erop uit om de mannen terug te halen. Het kind kwam in paniek weer terug. Hij zei dat de mannen in beesten waren veranderd en dat ze op weg terug waren naar het dorp. De vrouwen bedachten een list- ze besloten zichzelf ook in beestachtige wezens te veranderen om zo het heft in eigen handen te nemen. Zoals in de film ook wordt gezegd, pakte een vrouw een mier uit het bos en liet zich tussen haar benen prikken, zodat haar geslachtsdeel helemaal opzwol. De vrouwen maakten verf van wortels en andere kleurstoffen om hun lichaam mee te beschilderen. De vrouwen liepen zingend en dansend weg en gingen zo hun eigen gang. Het is eigenlijk een heel duidelijk verhaal over de strijd tussen de seksen. Het is een soort wraak van de vrouw op de verhoudingen in hun gemeenschap, de rollen worden tijdelijk omgedraaid. Dit ritueel wordt niet vaak uitgevoerd, dus het was bijzonder om het te kunnen filmen.”

Vond je het niet moeilijk om tijdens het filmproces te begrijpen waar de mensen mee bezig waren? Bijvoorbeeld gewoontes die je niet kent of taal die je niet begrijpt?
“Ik spreek zelf inderdaad geen Kuikuro, maar Takuma heeft veel vertaald. En de jonge mannen van de Kuikuro gemeenschap spreken ook vrij goed Portugees, genoeg om met ons te kunnen communiceren. Ik begreep niet altijd alles wat er werd gedaan, ik ben geen expert op het gebied van de Kuikuro-cultuur. Ik wilde in deze film ook niet te diep ingaan op specifieke details. Ik wilde het toegankelijk maken voor elk soort kijker, ook mensen die niets weten van dit volk. Ik heb bij het maken van de film eigenlijk juist geprobeerd om niet zelf alles te analyseren en te begrijpen wat er gebeurt.”

Hebben de vrouwen de film zelf ook gezien, en zo ja wat vonden ze ervan?
“Jazeker, ze hebben het zelf ook gezien! Dat was erg leuk. Toen de film in Brasilia werd vertoond gingen de vrouwen ook mee. De dorpsoudste heeft zelfs een speech gehouden. Ze waren eerst verlegen om bij de screening te zijn, maar daarna zag ik ook dat ze trots waren. Ze zagen dat andere mensen bewondering voor ze hebben en dat hun cultuur wordt gewaardeerd.”

En hoe gingen ze om met de camera toen jullie daar waren?
“De Kuikuro zijn camera’s gewend, omdat er al jarenlang mensen uit de stad heengaan voor video- en fotoreportages. Ze hadden zichzelf ook al vaker op een groot scherm gezien. Als Takuma ging filmen nam hij altijd een laken en een generator mee, want er is daar geen elektriciteit. Met een beamer kon hij dan de filmbeelden projecteren op het laken zodat de mensen konden kijken naar de opnames van die dag.
De vrouwen in de film wisten dus heel goed wat de aanwezigheid van een camera betekent. Ik vond zelf dat ze heel goed waren geworden in het acteren van zichzelf, om het zo te zeggen. Voor de camera speelden ze wel een rol- maar dan wel de rol van zichzelf. Ze konden zich heel natuurlijk gedragen. Maar wat ook meespeelde: op een gegeven moment kenden we elkaar goed. De vrouwen waren op hun gemak met ons, maakten grapjes met ons. Wij zijn door de tijd heen van ze gaan houden. Het maken van deze film was echt een leuke tijd.”

De film heet ‘de hypervrouwen’, maar het viel me op dat de vrouwen helemaal niet ‘hyper’ waren. Ze kwamen juist heel kalm over. Behalve wanneer ze over seks beginnen te praten en achter de mannen aan gaan. Kun je iets meer vertellen over waar ‘hyper’ naar refereert?
“Het woord ‘hypervrouwen’ is door een antropologe als zodanig vertaald. Het komt van de naam van het ritueel. ‘De hypervrouwen’ betekent eigenlijk dat ze in dat ritueel meer dan vrouw zijn, ze transformeren. Het heeft een transcendente betekenis. Zoals in de film op een gegeven moment ook iemand zegt: als de vrouwen zijn beschilderd en samen de zang en dans uitvoeren, lijkt het alsof ze een soort bovennatuurlijke status krijgen. Dat is in feite waar ‘hyper’ naar refereert.”

Zoals verschenen op: http://www.worldcinemaamsterdam.nl/index.php/nl/component/content/article/69-reportages/1032-interview-leonardo-sette-as-hiper-mulheres